Lekcja 3.1. Przypadki w liczbie pojedynczej: tabele końcówek

W tej lekcji zajmujemy się wyłącznie liczbą pojedynczą: jak zmieniają się rzeczowniki i przymiotniki w każdym z siedmiu przypadków. Jeśli nie wiesz jeszcze, czym są przypadki i do czego służą, zacznij od lekcji 3 z przeglądem przypadków. Tutaj znajdziesz tabele końcówek według rodzajów, oboczności spółgłosek i pełne wzory odmiany.

Lekcja jest napisana dla cudzoziemców, którzy już trochę mówią po polsku i chcą uporządkować końcówki. Wszystkie przykłady pochodzą z codziennego życia w Polsce: praca, magazyn, sklep, urząd, mieszkanie, autobus, lekarz.

Siedem przypadków języka polskiego

W polskich podręcznikach przypadki zawsze występują w tej kolejności. Warto zapamiętać pytania: to one pomagają wybrać formę, gdy nie pamiętasz końcówki. Zadaj pytanie od czasownika albo przyimka — i od razu wiesz, którego przypadka potrzebujesz.

Przykłady w zdaniach:

• Marek pracuje w magazynie pod Poznaniem.
• Po każdej zmianie daję szefowi raport.
• Do pracy jeżdżę tramwajem.

Jak czytać tabele: Ø to końcówka zerowa (wyraz kończy się spółgłoską), * oznacza końcówkę -e z obocznością spółgłoski przed nią (pełna lista oboczności jest po omówieniu wszystkich przypadków). Jeśli podano dwie końcówki po ukośniku, wyjaśnienie, kiedy która, znajdziesz pod tabelą.

1. Mianownik (kto? co?)

Pytania: kto? co? To forma słownikowa — właśnie ją widzisz w słowniku, na szyldach, w menu i na cenach.

Mianownika używamy dla podmiotu (Kierownik mówi, że…), po to jest / to są (To jest mój kolega) oraz w nazwach, listach i ogłoszeniach. Żaden przyimek nie łączy się z mianownikiem.

Częsty błąd: po czasowniku być rzeczownik określający zawód lub funkcję stoi w narzędniku — jestem kierowcą, nie „jestem kierowca”. Po to jest zostaje mianownik: To jest kierowca.

Przykłady w zdaniach:

• Nowy kierownik jest bardzo miły.
• Ta kobieta pracuje na poczcie.
• Gdzie jest moje biuro?

Większość rzeczowników rodzaju męskiego kończy się spółgłoską, żeńskiego — na -a, nijakiego — na -o lub -e. Są jednak wyjątki, które poznaje się szybko: kolega, kierowca, turysta to rodzaj męski z końcówką -a, a noc, rzecz, twarz, sól — rodzaj żeński zakończony spółgłoską. Więcej o rodzajach w lekcji 2.

2. Dopełniacz (kogo? czego?)

Pytania: kogo? czego? Po mianowniku to najczęstszy przypadek w języku mówionym. Bez niego nie powiesz ani „nie mam”, ani „do”, ani „kilo”.

Kiedy go używamy:

• po przeczeniu zamiast biernika: mam czas → nie mam czasu, widzę autobus → nie widzę autobusu;
• przynależność: samochód szefa, adres firmy, numer telefonu;
• ilość i miara: kilo cukru, butelka wody, dużo pracy, trochę czasu;
• przyimki: bez, dla, do, od, z (skąd: wracam z pracy), u, obok, koło, około, podczas, według, zamiast, oprócz, naprzeciwko, wśród;
• czasowniki: szukać, potrzebować, słuchać, używać, uczyć się, bać się, pilnować, życzyć (komuś czegoś).

Przykłady w zdaniach:

• Nie mam samochodu, więc jeżdżę autobusem.
• Kupiłem kilo cukru i bochenek chleba.
• Po pracy idę do lekarza.

Rodzaj męski rzeczowy to największy kłopot: -u czy -a? Sztywnej reguły nie ma, są tylko tendencje. Końcówkę -a mają często narzędzia i drobne przedmioty (noża, klucza, młotka, ołówka), produkty spożywcze (chleba, sera, pomidora), nazwy polskich miast (Krakowa, Gdańska, Poznania, Lublina) i miesięcy (stycznia, listopada). Końcówkę -u mają rzeczowniki abstrakcyjne, zbiorowe i większość „dużych” rzeczy: czasu, domu, sklepu, samochodu, autobusu, cukru. W razie wątpliwości sprawdź słownik — dopełniacz zawsze jest tam podany.

W rodzaju żeńskim -i piszemy po k, g, l, j i spółgłoskach miękkich (matki, nogi, Polski, soli, kuchni, pani), a -y po pozostałych twardych oraz po c, cz, sz, rz, ż (kobiety, pracy, rzeczy, wieży). Rzeczowniki męskie na -a odmieniają się jak żeńskie: nie ma kolegi, bez kierowcy.

3. Celownik (komu? czemu?)

Pytania: komu? czemu? Celownik wskazuje odbiorcę czynności: komu coś dajemy, pomagamy, płacimy, dziękujemy, co komuś pokazujemy albo wysyłamy.

Czasowniki z celownikiem: dać, dawać, pomagać, dziękować, płacić, ufać, wierzyć, pokazać, wysłać, przeszkadzać, przyglądać się, podobać się (Ta praca mi się podoba). Przyimków jest niewiele: dzięki, ku, przeciw(ko), wbrew. Uwaga: dzwonić do kogoś to dopełniacz z przyimkiem do, a nie celownik.

W codziennej rozmowie celownik pojawia się prawie wyłącznie przy ludziach i zwierzętach, dlatego form typu domowi czy samochodowi usłyszysz niewiele.

Przykłady w zdaniach:

• Dziękuję panu za pomoc.
• Pokazałem koledze, jak działa skaner.
• Co miesiąc płacę właścicielowi za mieszkanie.

Krótkie formy męskie na -u trzeba po prostu zapamiętać, na szczęście jest ich mało: panu, ojcu, bratu, psu, kotu, chłopcu, Bogu, księdzu, światu. Pozostałe rzeczowniki męskie mają -owi: studentowi, lekarzowi, kierownikowi, sąsiadowi, Markowi. W rodzaju żeńskim celownik brzmi tak samo jak miejscownik: dziękuję mamie — myślę o mamie. Męskie na -a znowu idą za wzorem żeńskim: koledze, kierowcy.

4. Biernik (kogo? co?)

Pytania: kogo? co? Biernik to dopełnienie bliższe: co kupujemy, kogo widzimy, co mamy, co zamawiamy.

Czasowniki: mieć, widzieć, kupić, znać, lubić, pić, jeść, czytać, robić, odwiedzać, zamawiać, prosić. Przyimki: przez (przez tydzień, przez okno), na (kierunek i cel: idę na pocztę, bilet na pociąg), w (dni tygodnia: w poniedziałek), za (za co: dziękuję za pomoc; po jakim czasie: za godzinę), o (prosić o urlop), po (po co: idę po chleb).

Najważniejsza reguła rodzaju męskiego: jeśli chodzi o człowieka albo zwierzę, biernik = dopełniacz (widzę pana, mam psa); jeśli o rzecz — biernik = mianownik (mam dom, kupuję telefon).

Przykłady w zdaniach:

• Mam nową pracę i dobrego szefa.
• Kupiłam bilet miesięczny na tramwaj.
• W sobotę odwiedzam brata w Gdyni.

Rzeczowniki żeńskie na -a przyjmują -ę (kobietę, pracę, kawę), a pani ma formę panią. Żeńskie zakończone spółgłoską się nie zmieniają: mam jedną rzecz, pracuję całą noc. Rodzaj nijaki w bierniku zawsze wygląda jak mianownik. Nie myl -ę (biernik) z -ą (narzędnik): widzę mamę, ale idę z mamą. W mowie różnica jest niewielka, w piśmie — bardzo ważna.

W języku potocznym niektóre nazwy rzeczy zachowują się jak nazwy żywotne i dostają -a: zjem banana, wyślę maila, mam papierosa. Tak mówią prawie wszyscy, ale w piśmie urzędowym lepiej neutralnie: wysłałem e-mail.

5. Narzędnik (z kim? z czym?)

Pytania: (z) kim? (z) czym? Narzędnik ma kilka wyraźnych zastosowań:

• zawód lub funkcja po być i zostać: jestem magazynierem, ona jest pielęgniarką, został kierownikiem;
• narzędzie i środek transportu: jadę autobusem, piszę długopisem, płacę kartą;
• z + narzędnik w znaczeniu „razem z”: kawa z mlekiem, rozmawiam z szefem;
• miejsce po przyimkach przed, za, nad, pod, między: przed sklepem, pod stołem, między domem a garażem;
• czasowniki: interesować się, zajmować się, opiekować się, kierować, martwić się.

Przykłady w zdaniach:

• Mój brat jest kierowcą, a ja jestem magazynierem.
• Codziennie jeżdżę do pracy rowerem.
• Rozmawiałem z kierownikiem o urlopie.

Po k i g pojawia się -iem: Markiem, kierownikiem, pociągiem, dzieckiem. Męskie na -a mają żeńską końcówkę -ą: z kolegą, jestem kierowcą. Narzędnik po być dotyczy tylko rzeczowników. Jeśli po być stoi sam przymiotnik, zostaje w mianowniku: jestem zmęczony, szef jest zadowolony.

6. Miejscownik (o kim? o czym?)

Pytania: o kim? o czym? To jedyny przypadek, który nigdy nie występuje bez przyimka.

Przyimki: w (w pracy, w Polsce), na (na budowie, na poczcie, na stole), o (rozmawiamy o pracy), przy (przy kasie, przy oknie), po (czas lub poruszanie się po terenie: po pracy, po mieście). Te same przyimki w i na z biernikiem oznaczają kierunek, a z miejscownikiem — miejsce: idę na pocztę → jestem na poczcie.

Są dwie końcówki, a wybór zależy od ostatniej spółgłoski tematu. Po spółgłoskach twardych (t, d, r, ł, s, z, n, m, p, b, w, f) dodajemy -e i zmieniamy spółgłoskę: kot → o kocie. Po k, g, ch oraz po spółgłoskach miękkich i funkcjonalnie miękkich (sz, cz, rz, ż, c, dz, l, j, ń) — -u: w banku, w hotelu, o lekarzu, w Poznaniu.

Przykłady w zdaniach:

• Mieszkam w Warszawie, a pracuję w Pruszkowie.
• Telefon leży na stole w kuchni.
• Na budowie ciągle myślę o rodzinie.

Trzy wyrazy to wyjątki, które trzeba znać na pamięć: dom, syn, pan mają -u, choć temat jest twardy: w domu, o synu, o panu. W rodzaju żeńskim miejscownik zawsze brzmi tak samo jak celownik (w szkole, w Polsce, w kuchni, w pracy). Nazwy miast podlegają tym samym regułom: w Gdańsku, w Poznaniu, ale w Krakowie, w Lublinie, w Warszawie; Łódź jest rodzaju żeńskiego, więc mówimy w Łodzi.

7. Wołacz (o!)

Wołacza używamy, kiedy zwracamy się do kogoś: Panie Marku!, Mamo!, Kasiu! W polszczyźnie jest bardzo żywy, szczególnie w grzecznych zwrotach: panie kierowniku, panie Tomaszu, pani Anno. Uwaga: proszę pana / proszę pani to biernik po czasowniku prosić, a nie wołacz.

W rodzaju męskim wołacz zwykle wygląda jak miejscownik: o Piotrze → Piotrze!, o Marku → Marku!, o studencie → studencie! Żeńskie na -a mają -o: Anna → Anno!, a zdrobnienia na -sia, -nia, -cia, -zia, -dzia — -u: Kasia → Kasiu!, Ania → Aniu!, babcia → babciu!

Przykłady w zdaniach:

• Panie Marku, może pan jutro przyjść na ósmą?
• Kasiu, gdzie są klucze do magazynu?
• Dzień dobry, panie doktorze!

Wyjątki: pan → panie! (choć miejscownik to o panu), ojciec → ojcze!, chłopiec → chłopcze!, Bóg → Boże! Wśród znajomych Polacy często wołają po prostu mianownikiem: Kasia, chodź!, Marek, masz chwilę? W piśmie, w pracy i wobec obcych osób używa się jednak wołacza: Szanowny Panie Dyrektorze, Pani Anno.

Oboczności spółgłosek i samogłosek

Przed końcówką -e (miejscownik i wołacz rodzaju męskiego i nijakiego, celownik i miejscownik rodzaju żeńskiego) twarda spółgłoska tematu zmiękcza się i zmienia zapis. To zjawisko wydaje się trudne tylko na początku — jest regularne i powtarza się w setkach wyrazów. Trzy ostatnie wiersze tabeli (k, g, ch) dotyczą tylko rzeczowników żeńskich; męskie i nijakie zakończone na k, g, ch mają w miejscowniku -u (w banku, w pociągu, o dziecku).

Przykłady w zdaniach:

• Pracuję w biurze na trzecim piętrze.
• Zostawiłem kurtkę w samochodzie.
• Córka jest teraz w szkole, a syn na treningu.

Zmieniają się także samogłoski w temacie. ó przechodzi w o, gdy pojawia się końcówka; ą w ę; a w e przed zmiękczoną spółgłoską. Z kolei e ruchome po prostu znika: pies → psa, dzień → dnia. Forma słownikowa może więc wyglądać zupełnie inaczej niż forma, którą słyszysz w zdaniu.

Przykłady w zdaniach:

• Wczoraj byłem w urzędzie w Krakowie.
• Pies sąsiada szczekał całą noc.
• Mąż mojej koleżanki pracuje na budowie.

Pełne tabele odmiany: wyrazy wzorcowe

Czytaj te tabele kolumnami — wtedy widać, jak jeden wyraz przechodzi przez wszystkie siedem przypadków. Każdy wyraz jest wzorem dla całej grupy: według student odmienia się większość męskich nazw osób (klient, sąsiad), według dom — większość męskich nazw rzeczy, według kobieta — żeńskie na -a z tematem twardym.

Pierwsza tabela to rodzaj męski. Zwróć uwagę na pan i dom — to właśnie wyjątki z końcówką -u w miejscowniku. Forma domie! istnieje, ale poza poezją praktycznie się jej nie używa.

Przykłady w zdaniach:

• Czy pan Nowak jest dzisiaj w domu?
• Przed pracą wyprowadzam psa.
• Ten student pracuje u nas na pół etatu.

Druga tabela to rodzaj żeński i nijaki oraz kolega — rzeczownik męski odmieniany jak żeński. Wyraz pani prawie się nie zmienia: pani — pani — pani — panią — panią — pani — pani!. Dlatego dziękuję pani, ale widzę panią i rozmawiam z panią.

Przykłady w zdaniach:

• Otwórz okno, w pokoju jest gorąco.
• W tym tygodniu pracuję w nocy.
• Pożyczyłem koledze sto złotych.

Przymiotniki w liczbie pojedynczej

Przymiotnik zgadza się z rzeczownikiem w rodzaju i przypadku. Końcówek jest mniej niż w rzeczownikach i są takie same dla wszystkich przymiotników danego typu — to najłatwiejsza część tematu. W bierniku rodzaju męskiego znowu działa reguła żywotności: widzę nowego kolegę, ale mam nowy telefon.

Przykłady w zdaniach:

• Szukam nowego mieszkania blisko pracy.
• Rozmawiałam z nową koleżanką z działu.
• Mieszkamy w starym bloku przy dworcu.

Po k i g oraz w przymiotnikach miękkotematowych przed końcówką pojawia się i: polski → polskiego, drogi → drogiego, tani → taniego, ostatni → ostatniego. Dlatego w mianowniku rodzaju męskiego takie przymiotniki kończą się na -i, a nie na -y. Tabela na przykładzie wyrazu polski:

Przykłady w zdaniach:

• W polskim sklepie wszystko jest podpisane po polsku.
• Mam ostatni bilet na pociąg do Gdańska.
• Szukam taniego pokoju w centrum.

Typowe błędy cudzoziemców

• Nie mam samochodu, a nie „nie mam samochód”: po przeczeniu dopełnienie przechodzi do dopełniacza.
• Jestem kierowcą, a nie „jestem kierowca”: po być zawód stoi w narzędniku.
• Szukam pracy, a nie „szukam pracę”: szukać, słuchać, potrzebować, uczyć się łączą się z dopełniaczem.
• Jadę do Polski (dopełniacz), ale mieszkam w Polsce (miejscownik). Formy „w Polsku” nie ma.
• Dzwonię do kierownika, a nie „dzwonię kierownikowi”: dzwonić łączy się z do i dopełniaczem.
• Dziękuję panu / pani: dziękować wymaga celownika.
• Widzę Kasię (biernik, -ę) i rozmawiam z Kasią (narzędnik, -ą) — w piśmie tych końcówek nie wolno mylić.
• Pytam kolegę o drogę (o + biernik), ale rozmawiam o drodze (o + miejscownik) — ten sam przyimek, dwa różne przypadki.

Ćwiczenia

Najpierw ustal, czego wymaga przyimek lub czasownik, potem sprawdź rodzaj i ostatnią literę wyrazu. Odpowiedzi znajdziesz pod każdym ćwiczeniem.

Ćwiczenie 1. Wstaw rzeczownik w odpowiednim przypadku

1. Mieszkam w ___ (Warszawa).
2. Nie mam ___ (samochód).
3. Jeżdżę do pracy ___ (autobus).
4. Jutro idę do ___ (lekarz).
5. Daję klucze ___ (kolega).
6. Pracuję na ___ (budowa).
7. Rozmawiam z ___ (kierownik).
8. Kupuję ___ (kawa) i ___ (bułka).

Odpowiedzi: 1) Warszawie; 2) samochodu; 3) autobusem; 4) lekarza; 5) koledze; 6) budowie; 7) kierownikiem; 8) kawę, bułkę.

Ćwiczenie 2. Przymiotnik + rzeczownik

1. Szukam ___ (dobra praca).
2. Mieszkam w ___ (duże mieszkanie).
3. Pomagam ___ (nowy kolega).
4. Rozmawiam z ___ (miła pani).
5. Czekam na ___ (ostatni autobus).
6. W niedzielę odwiedzam ___ (starszy brat).
7. Pracuję w ___ (polska firma).

Odpowiedzi: 1) dobrej pracy; 2) dużym mieszkaniu; 3) nowemu koledze; 4) miłą panią; 5) ostatni autobus; 6) starszego brata; 7) polskiej firmie.

Ćwiczenie 3. Wołacz: zwróć się do osoby

1. ___ (Marek), chodź tutaj!
2. Dzień dobry, ___ (pan doktor)!
3. ___ (mama), gdzie są klucze?
4. ___ (Kasia), pomożesz mi?
5. ___ (Piotr), masz chwilę?
6. Dziękuję, ___ (pani Anna)!

Odpowiedzi: 1) Marku; 2) panie doktorze; 3) Mamo; 4) Kasiu; 5) Piotrze; 6) pani Anno.

Co dalej

Liczbę pojedynczą masz za sobą. W liczbie mnogiej końcówek jest mniej, ale pojawia się nowa pułapka — rodzaj męskoosobowy (studenci, ale koty). Przejdź do lekcji 3.2 o przypadkach w liczbie mnogiej: te same siedem przypadków, tym razem dla wielu osób i rzeczy.