Lekcja 10. Aspekt czasownika w języku polskim: dokonany i niedokonany

Prawie każdy polski czasownik ma parę aspektową: robić — zrobić, kupować — kupić, brać — wziąć.

W tej lekcji: kiedy używać aspektu niedokonanego, a kiedy dokonanego, jak tworzą się pary i jak aspekt działa w poszczególnych czasach.

Aspekt niedokonany i dokonany

Niedokonany — proces, powtarzanie, czas trwania. Dokonany — rezultat, jednorazowa zakończona czynność.

Przykłady w zdaniach:

• Kiedy wszedłem, szef rozmawiał przez telefon.
• Szef porozmawiał z nami i wyszedł.
• Zawsze płacę kartą.

Sposób 1. Przedrostek: robić → zrobić

Najczęściej czasownik dokonany ma przedrostek z-, s-, na-, prze-, wy-, u-, za-, po-.

Przykłady w zdaniach:

• Ugotowałam zupę na dwa dni.
• Nauczyłem się jeździć wózkiem w tydzień.
• Policz jeszcze raz, proszę.

Sposób 2. Zmiana przyrostka: kupować → kupić

Niedokonany jest dłuższy (-ywać, -iwać, -ować, -ać), dokonany — krótszy. kupuję — czas teraźniejszy, kupię — przyszły.

Przykłady w zdaniach:

• Zawsze zamykam drzwi na klucz.
• Zamknąłeś okno?
• Wracam z pracy o szesnastej. / Wróciłem późno.

Sposób 3. Inny wyraz

Niektóre pary to różne wyrazy:

Przykłady w zdaniach:

• Biorę zawsze dwie kanapki. / Weź parasol!
• Mówi szybko, ale powiedział coś ważnego.
• Oglądaliśmy mecz. / Obejrzeliśmy cały sezon.

Aspekt a czasy

Czasowniki dokonane nie mają czasu teraźniejszego: zrobię to czas przyszły.

Przykłady w zdaniach:

• Teraz piszę maila. Za chwilę go wyślę.
• Będę pracować w sobotę. / Zrobię to w sobotę.

Wyrazy sygnałowe

Niektóre wyrazy zwykle łączą się z określonym aspektem:

Aspekt w przeczeniu i w trybie rozkazującym

W zakazach zwykle używamy aspektu niedokonanego: Nie zamykaj okna! W czasie przeszłym Nie zapłaciłem rachunku znaczy, że czynność nie została wykonana.

Pary aspektowe w pracy

• Przez cały dzień pakowałem paczki.
• Spakowałem już wszystkie paczki.
• Co tydzień wysyłam pieniądze rodzinie.
• Wysłałem dokumenty mailem.
• Podpisujemy umowy w biurze.
• Podpisz tutaj i gotowe.

Częste błędy

• Codziennie zrobię — błąd; poprawnie: Codziennie robię.
• Teraz kupię = czas przyszły, nie teraźniejszy.
• Będę zrobić — forma niepoprawna.
• Czytałem książkę ≠ Przeczytałem książkę.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1. Znajdź parę

1. pisać
2. kupować
3. brać
4. mówić
5. zamykać
6. oglądać

Odpowiedzi: napisać, kupić, wziąć, powiedzieć, zamknąć, obejrzeć.

Ćwiczenie 2. Wybierz aspekt

1. Codziennie (piję / wypiję) … dwie kawy.
2. W końcu (kończyłem / skończyłem) … ten projekt.
3. Przez godzinę (czekałam / poczekałam) … na autobus.
4. Nie (zapominaj / zapomnij) … o dokumentach!

Odpowiedzi: piję, skończyłem, czekałam, zapominaj.

Ćwiczenie 3. Uzupełnij

1. Codziennie (kupować) … chleb.
2. Już (kupić) … chleb.
3. Jutro (zadzwonić) … .

Odpowiedzi: Codziennie kupuję chleb. Już kupiłem chleb. Jutro zadzwonię.

Co dalej

Następna lekcja: przysłówki — dobry → dobrze, szybko, cicho, wcześnie.