Маленькое слово się: как оно работает в польском — nazywam się, uczę się, boję się

Среди всех коротких слов польского się — самое коварное. Оно похоже на русское «-ся», поэтому кажется, что всё знакомо: «учусь», «называюсь», «боюсь». Но в польском się — отдельное слово, оно перемещается по предложению, а иногда появляется там, где в нашем языке никакого «-ся» нет. На собеседовании человек говорит «Ja nazywam Piotr», и рекрутер сразу понимает, что польский учили по словарю, а не по живому общению. Давайте разберёмся, как это слово работает.

Что такое się

Się — возвратная частица, которая означает, что действие направлено на самого исполнителя. Она не меняется по лицам и числам: и «ja uczę się», и «oni uczą się». Меняется только глагол, а się всегда остаётся одинаковой.

• Nazywam się Piotr. — Меня зовут Пётр. (Буквально: «называю себя».)
• Uczę się polskiego. — Я учу польский.
• Myję się rano. — Я умываюсь утром.
• Spieszę się do pracy. — Я спешу на работу.

Частица зависит от глагола

Некоторые глаголы в польском не существуют без się, а в других się меняет значение. Сравните:

• uczyć — учить кого-то: Uczę dzieci angielskiego. — Я учу детей английскому.
• uczyć się — учиться самому: Uczę się polskiego. — Я учу польский.
• myć — мыть что-то: Myję samochód.
• myć się — умываться: Myję się.
• widzieć — видеть: Widzę brata.
• widzieć się — видеться: Widzimy się jutro. — До завтра (увидимся).

Где стоит się в предложении

Это самое важное практическое правило: się не может стоять в начале предложения. Обычно оно стоит сразу после глагола или после вопросительного слова.

• Uczę się codziennie. — Я учусь каждый день.
• Jak się nazywasz? — Как тебя зовут?
• Dlaczego się spóźniłeś? — Почему ты опоздал?
• Nie boję się pracy. — Я не боюсь работы.

В прошедшем времени в разговоре частица прилипает к глаголу: spóźniłem się, spóźniłam się, bałem się. В письменной речи после нескольких слов возможно и się spóźniłem, в зависимости от ритма. Для начала советуем простой порядок: глагол, потом się.

Глаголы с się и падеж после них

Часто глагол с się требует не винительного, а другого падежа. Самые полезные:

• uczyć się + родительный: uczę się polskiego, uczę się matematyki.
• bać się + родительный: boję się psa, boję się wysokości.
• interesować się + творительный: interesuję się sportem, interesuję się muzyką.
• zajmować się + творительный: zajmuję się magazynem.
• cieszyć się z + родительный: cieszę się z pracy.
• martwić się o + винительный: martwię się o rodzinę.
• przyzwyczajać się do + родительный: przyzwyczajam się do nowej pracy.
• zgadzać się z + творительный: zgadzam się z szefem.
• spóźniać się do + родительный: spóźniam się do pracy.

Się в безличных фразах

В польском się часто нужна и там, где нет «я» или «ты», а говорится об общем правиле. Это делает язык проще для объявлений и инструкций.

• Jak się to pisze? — Как это пишется?
• Tu się nie pali. — Здесь не курят.
• Tutaj się pracuje na dwie zmiany. — Здесь работают в две смены.
• Jak się dostać na dworzec? — Как добраться до вокзала?
• Mówi się, że to dobra firma. — Говорят, что это хорошая фирма.

Się, siebie, sobie: разница

Одну и ту же мысль можно выразить по-разному. Się — короткая форма, в большинстве случаев её достаточно. Если нужно подчеркнуть: kupiłem sobie telefon (купил себе телефон), pracuję dla siebie (работаю на себя). Но это отдельная тема, а начинающему достаточно отличать się от обычных местоимений.

Глаголы с się, которые пригодятся на работе

В рабочих ситуациях się встречается особенно часто. Полезно знать несколько готовых глаголов:

• zgłosić się — явиться, обратиться: Proszę zgłosić się do biura. — Обратитесь, пожалуйста, в офис.
• przedstawić się — представиться: Przedstawię się: jestem Marta.
• umówić się — договориться о встрече: Umówmy się na wtorek.
• zapisać się — записаться: Zapisałem się na kurs.
• zwolnić się — уволиться по собственному желанию: Zwolniłem się z poprzedniej pracy. А «меня уволили» — другая конструкция: zwolniono mnie.

Диалог на собеседовании

• — Jak się pan nazywa? — Как вас зовут?
• — Nazywam się Taras Kowal. — Меня зовут Тарас Коваль.
• — Gdzie się pan uczył? — Где вы учились?
• — Uczyłem się we Lwowie, a teraz uczę się polskiego. — Я учился во Львове, а теперь учу польский.
• — Czym się pan interesuje? — Чем вы интересуетесь?
• — Interesuję się techniką i dobrze się czuję w pracy zespołowej. — Интересуюсь техникой и хорошо себя чувствую в командной работе.

Три типичные ошибки

1. «Ja nazywam Piotr». Правильно: nazywam się Piotr. Без się глагол имеет другое значение.
2. «Uczę polski». Правильно: uczę się polskiego (родительный!). А uczę polskiego значит «я преподаю польский».
3. «Się spóźniłem». В начале предложения się не стоит. Правильно: spóźniłem się.

Практика: добавьте się там, где нужно

Вставьте się или поставьте слово в скобках в нужную форму.

1. Jak ___ nazywasz?
2. Uczę ___ polskiego. (polski)
3. Dziś ___ spóźniłem do pracy.
4. Boję ___ wysokości. (wysokość)
5. Interesuję ___ ___ (sport).
6. Zajmuję się ___ (magazyn).
7. Dobrze ___ czuję w tym zespole.
8. Widzimy ___ jutro.

Ответы: 1 — się; 2 — się polskiego; 3 — się (Dziś się spóźniłem do pracy); 4 — się wysokości; 5 — się sportem; 6 — magazynem; 7 — się; 8 — się.

Как запомнить

Лучше всего учить глаголы вместе с się и падежом, который они требуют: bać się + родительный, interesować się + творительный. Запишите эти пары на карточки: с одной стороны глагол с się, с другой — пример. Через несколько недель вы перестанете замечать эту частицу, как и русское «-ся».